कॉम्रेड गोदावरी शामराव परुळेकर यांचे मूळ गाव मालाड, मुंबई (तेव्हाचे मुंबई उपनगर) हे होय. त्यांचा जन्म 14 ऑगस्ट 1907 रोजी मुंबईतील मालाड येथे झाला. जन्माने मुंबईकर असल्या तरी आपले संपूर्ण आयुष्य त्यांनी पालघर जिल्ह्यातील वाडा, जव्हार, मोखाडा, तलासरी व विक्रमगड या आदिवासी पट्ट्यातील जनतेसाठी वाहून घेतले. त्यामुळेच त्या “जन्माने मुंबईकर, पण कर्मभूमीने आदिवासी पट्ट्याच्या जननेत्या” म्हणून ओळखल्या जातात.
महाराष्ट्रातील आदिवासी चळवळीचा इतिहास लिहिला जाताना कॉम्रेड गोदावरी शामराव परुळेकर यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी कोरले जाईल. अन्याय, शोषण, गुलामगिरी आणि दारिद्र्याच्या अंधारात खितपत पडलेल्या आदिवासी समाजाला संघटित करून त्यांना न्याय, हक्क आणि सन्मान मिळवून देण्यासाठी त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य वेचले.
त्यांचे वडील शामराव परुळेकर हे पत्रकार, लेखक आणि समाजसुधारक होते. त्यामुळे लहानपणापासूनच गोदावरी परुळेकर यांच्या मनावर सामाजिक प्रश्न, अन्यायाविरोधातील संघर्ष आणि परिवर्तनवादी विचारांचे संस्कार झाले. उच्च शिक्षण घेत असतानाच त्या स्वातंत्र्य चळवळीत सक्रिय झाल्या आणि पुढे कम्युनिस्ट चळवळीत त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
ब्रिटिश राजवटीच्या काळात पालघर जिल्ह्यातील वाडा, जव्हार, मोखाडा, तलासरी आणि विक्रमगड या आदिवासी भागात सावकार, जमीनदार आणि ठेकेदारांकडून मोठ्या प्रमाणावर शोषण केले जात होते. आदिवासी मजुरांकडून वेठबिगारी करून घेतली जात होती, अत्यल्प मजुरी दिली जात होती आणि त्यांच्या जमिनी बळकावल्या जात होत्या. या अन्यायाविरोधात गोदावरी परुळेकर यांनी थेट मैदानात उतरून संघर्षाची मशाल पेटवली.
त्यांनी आदिवासी समाजात जनजागृती करत व्यापक संघटन उभे केले. याच काळात ऐतिहासिक ‘वारली आदिवासी उठाव’ घडून आला आणि या उठावाच्या त्या प्रमुख नेत्या ठरल्या. योग्य मजुरी, जमिनीचे हक्क, वेठबिगारीचा अंत आणि मानवी सन्मानासाठी त्यांनी सातत्याने आंदोलने उभी केली. या संघर्षात त्यांना अनेक वेळा तुरुंगवास, पोलीस अत्याचार आणि सरकारी दडपशाहीला सामोरे जावे लागले; मात्र त्या कधीही डगमगल्या नाहीत.
विशेषतः आदिवासी महिलांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करून त्यांना संघटित करणे आणि नेतृत्वाच्या भूमिकेत आणणे हे त्यांचे ऐतिहासिक योगदान ठरले. त्यामुळेच त्या आजही आदिवासी समाजात प्रेमाने ‘गोधुताई’ किंवा ‘आदिवासींची माऊली’ म्हणून ओळखल्या जातात.
सामाजिक कार्याबरोबरच त्यांनी साहित्य क्षेत्रातही अमूल्य योगदान दिले. त्यांचे आत्मचरित्र “जेव्हा माणूस जागा होतो” हे पुस्तक आदिवासी संघर्षांचे जिवंत दस्तऐवज मानले जाते. या पुस्तकाला 1972 साली साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला. त्यांच्या लेखनातून शोषितांचा आक्रोश, संघर्ष आणि नव्या समाजनिर्मितीची आशा प्रभावीपणे व्यक्त होते.
1996 साली त्यांचे निधन झाले, मात्र त्यांनी पेटवलेली सामाजिक परिवर्तनाची ज्योत आजही तेवत आहे. पालघर जिल्ह्यातील विविध संस्था, महाविद्यालये, पुरस्कार आणि स्मृतीदिन कार्यक्रम त्यांच्या कार्याची साक्ष देतात.
कॉम्रेड गोदावरी परुळेकर म्हणजे केवळ एक व्यक्ती नव्हे, तर अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहिलेल्या संघर्षाची जिवंत परंपरा आहे.
