आज वसई किल्ल्यात पाऊल टाकलं, की पहिल्यांदा जाणवतो तो नीरव शांतपणा. भग्न भिंती, कोसळलेले बुरुज आणि झाडीत हरवलेले रस्ते पाहून सहज वाटतं—“इथे कधी तरी खरंच एक समृद्ध शहर वसलेलं होतं का?”
पण होय, हाच वसई किल्ला एकेकाळी सत्तेचा, व्यापाराचा आणि समुद्री ताकदीचा केंद्रबिंदू होता.
मुंबईपासून फारसं लांब नाही, पण इतिहासाच्या दृष्टीने हा किल्ला मुंबईपेक्षाही जुना आहे. ‘वसई’ म्हणजे वस्ती, निवास. दुसऱ्या शतकातही इथे व्यापारी जहाजं लागायची. कोकणाच्या किनाऱ्यावर वसलेलं हे शहर अनेक राजवटी पाहून गेलं—चालुक्य, शिलाहार, यादव, गुजरात सल्तनत आणि नंतर पोर्तुगीज.
१५व्या शतकात पोर्तुगीजांनी वसई किल्ला ताब्यात घेतला आणि त्याला ‘बसेन’ नाव दिलं. मजबूत तटबंदी, चर्च, प्रशस्त वाडे आणि प्रशासकीय इमारती उभ्या राहिल्या. काही काळ वसई म्हणजे गोव्याखालोखाल पोर्तुगीज सत्तेचं दुसरं केंद्र होतं.
मात्र या वैभवामागे अन्याय, धार्मिक दडपशाही आणि करांचा बोजा होता. याच विरोधातून मराठ्यांनी उठाव केला. १७३९ साली चिमाजी अप्पांनी किल्ल्याला वेढा घातला आणि अखेर पोर्तुगीजांना शरणागती पत्करावी लागली. त्या दिवशी वसईवर भगवा फडकला.
पुढे ब्रिटिश काळात किल्ल्याचं महत्त्व कमी झालं आणि तो दुर्लक्षित राहिला. तरीही काळाच्या ओघात हा किल्ला पूर्णपणे नष्ट झाला नाही. भिंती जरी झिजल्या असल्या, तरी त्या आजही इतिहासाची साक्ष देत उभ्या आहेत. वाऱ्याच्या प्रत्येक झुळकीसोबत जणू भूतकाळातील पावलं, लढाया आणि संघर्ष आठवण करून देतात.
आज हा किल्ला पुरातत्त्व विभागाच्या ताब्यात आहे. चित्रपट, पर्यटक आणि इतिहासप्रेमी यांच्यामुळे पुन्हा एकदा वसई किल्ल्याची ओळख जिवंत होत आहे. दररोज येणाऱ्या पर्यटकांच्या पावलांतून, कॅमेऱ्यांच्या क्लिकमध्ये आणि कुतूहलाने विचारल्या जाणाऱ्या प्रश्नांतून हा किल्ला पुन्हा बोलू लागला आहे.
वसई किल्ला फक्त दगडांचा ढिगारा नाही—तो आपल्याला सांगतो की सत्ता बदलते, काळ बदलतो; पण इतिहास मात्र उभा राहतो… शांतपणे, आपल्याशी बोलत. आणि तो इतिहास जपणं, समजून घेणं आणि पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवणं ही आपली सामूहिक जबाबदारी आहे.
