महाराष्ट्राच्या कोकण पट्ट्यात शेतकरी, कष्टकरी आणि दुर्लक्षित समाजाचा आवाज ठामपणे मांडणारे नाव म्हणजे कुणबी सेना प्रमुख विश्वनाथ पाटील. गेली दोन दशके त्यांनी कुणबी समाजाच्या प्रश्नांसाठी संघर्ष केला असून, त्यांच्या कार्यामुळे कुणबी सेना ही केवळ संघटना न राहता चळवळ बनली.
संघर्षातून उभा राहिलेला नेतृत्वाचा प्रवास
विश्वनाथ पाटील हे सामाजिक कार्यकर्ते आणि राजकीय नेते म्हणून ओळखले जातात. त्यांनी स्थापन केलेली कुणबी सेना ही संघटना प्रामुख्याने कोकण विभागात कार्यरत असून, कुणबी समाजाच्या हक्कांसाठी लढणारी एक ठळक व्यासपीठ ठरली आहे. शेतकरी, शेतमजूर आणि ग्रामीण कष्टकरी वर्गाचा आवाज शासनदरबारी पोहोचवण्याचे काम त्यांनी सातत्याने केले.
कुणबी सेनेची स्थापना आणि ध्येय
कुणबी समाज हा महाराष्ट्राच्या शेतीव्यवस्थेचा कणा आहे. संख्येने मोठा असतानाही या समाजाला दीर्घकाळ सामाजिक व राजकीय दुर्लक्ष सहन करावे लागले. हीच बाब लक्षात घेऊन कुणबी सेनेची स्थापना करण्यात आली.
जमिनीचे हक्क, पाण्याचे न्याय्य वाटप, रोजगार, तसेच शेतकरी व कष्टकरी वर्गाचा सर्वांगीण विकास हे या संघटनेचे मुख्य उद्दिष्ट राहिले.
कोकणात बळकट झालेली संघटना
कुणबी सेनेचे प्रमुख कार्यक्षेत्र ठाणे जिल्हा असले तरी, कालांतराने संघटनेचा विस्तार रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांपर्यंत झाला. कोकणातील शेतीविषयक प्रश्न, प्रकल्पग्रस्तांचे हाल आणि ग्रामीण विकासाचा असमतोल या मुद्द्यांवर कुणबी सेनेने आक्रमक भूमिका घेतली. त्यामुळे अल्पावधीतच संघटना कोकणातील राजकारणात प्रभावी ठरली.
आंदोलन, संघर्ष आणि ठाम भूमिका
विश्वनाथ पाटील यांच्या नेतृत्वाखाली कुणबी सेनेने अनेक आंदोलनांत सहभाग घेतला.
शेतकरी प्रश्नांवर भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी) यांच्यासोबत संयुक्त आंदोलन करण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यातून जाणाऱ्या GAIL गॅस पाइपलाइन प्रकल्पाविरोधातील आंदोलन विशेष गाजले. या प्रकल्पामुळे शेतीजमिनी आणि स्थानिक नागरिकांच्या हिताला धोका निर्माण होत असल्याचा आरोप करण्यात आला.
याच काळात कुणबी सेनेने स्वतंत्र कोकण राज्याच्या मागणीसाठीही आवाज उठवला. कोकणाचा विकास, शेती आणि स्थानिक लोकांचे प्रश्न लक्षात घेता स्वतंत्र राज्याची गरज असल्याचे मत संघटनेने मांडले.
सन 2006 नंतर पाणीप्रश्न अधिक तीव्र झाला. शेतीसाठी अत्यावश्यक असलेले पाणी शहरांकडे वळवले जात असल्याचा आरोप करत, विश्वनाथ पाटील यांनी अनेक पाणीपुरवठा प्रकल्पांविरोधात आंदोलनांचे नेतृत्व केले. काही प्रकल्प थांबवून धरण्यातही त्यांना यश आले.
राजकीय वाटचाल आणि बदलती समीकरणे
दीर्घकाळ स्वतंत्रपणे संघर्ष केल्यानंतरही कुणबी समाजाचे प्रश्न अपेक्षित गतीने सुटत नसल्याचे लक्षात आल्यानंतर, नोव्हेंबर 2013 मध्ये विश्वनाथ पाटील यांनी एक महत्त्वाचा निर्णय घेतला.
कुणबी सेनेचे भारतीय राष्ट्रीय कॉंग्रेसमध्ये विलिनीकरण करण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यातील वाडा येथे झालेल्या शेतकरी मेळाव्यात, तत्कालीन मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांच्या उपस्थितीत हा ऐतिहासिक सोहळा पार पडला.
यानंतर 2014 च्या लोकसभा निवडणुकीत विश्वनाथ पाटील यांना कॉंग्रेसकडून उमेदवारी देण्यात आली. या माध्यमातून कुणबी समाजाचा आवाज राष्ट्रीय पातळीवर पोहोचवण्याचा प्रयत्न झाला.
अलीकडील घडामोडी
राजकारणात बदल हे अपरिहार्य असतात. 2024 च्या लोकसभा निवडणुकांच्या काळात कुणबी सेनेने भारतीय जनता पक्षाला पाठिंबा जाहीर केला. हा निर्णयही समाजाच्या विकासाच्या दृष्टीने घेतल्याचे विश्वनाथ पाटील यांनी स्पष्ट केले.
दुर्लक्षित प्रतिनिधित्वाची जाणीव
विश्वनाथ पाटील वारंवार सांगतात की 1982 पूर्वी कोकणात कुणबी समाजाचे आमदार व खासदार मोठ्या संख्येने होते. मात्र पुढील काळात हे प्रतिनिधित्व कमी होत गेले. याच पार्श्वभूमीवर कुणबी सेनेची गरज निर्माण झाली आणि समाजाचा हरवलेला राजकीय आवाज पुन्हा उभा करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
संघर्षाचा वारसा
विश्वनाथ पाटील यांचा जीवनप्रवास हा संघर्ष, आंदोलन आणि समाजासाठीच्या निष्ठेची कहाणी आहे. शेतीचे संकट, पाण्याचा प्रश्न, जमिनीचे हक्क आणि ग्रामीण विकास या मुद्द्यांवर त्यांनी सातत्याने आवाज उठवला.
राजकीय युती बदलल्या, समीकरणे बदलली, पण कुणबी समाजासाठी न्याय आणि विकास हेच त्यांच्या कार्याचे केंद्रबिंदू राहिले.
कोकणातील शेताच्या बांधावर सुरू झालेला हा संघर्ष आज राज्याच्या राजकारणात ठळकपणे उमटलेला दिसतो—आणि म्हणूनच विश्वनाथ पाटील हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक-राजकीय इतिहासातील एक महत्त्वाचे नाव ठरतात.
